خصوصیات جغرافیایی کشور پهناور ایران، ویژگی های اقلیمی متفاوتی را بوجود آورده است. این ویژگی ها ما حصل فعالیت های طبیعی و غیر طبیعی (انسانی) عوامل مختلف در کشور است که خود در رابطه متقابل با سایر پدیده های اقلیمی قرار دارد. یکی از این پدیده های اقلیمی، شاخص نوسانات اطلس شمالی است که از تفاضل داده های نرمال شده ماهانه فشار مرکزی پرفشار آزور از کم فشار ایسلند بدست می آید. مقاله حاضر شامل توضیحاتی درباره رفتار مراکز فعال فشاری در اقیانوس اطلس شمالی بر اساس سری های زمانی فشارمرکزی کم فشار ایسلند (IL) و پرفشار آزور (AH) و تأثیر آنها بر روی ناهنجاری های اقلیمی در ایران است.با استفاده از ناهنجاری های نرمال شده، شیب فشار بین مراکز فشار زیاد آزور و کم فشار ایسلند (شیب AH-IL) به عنوان شاخص نوسانات اطلس شمالی (INAO) مشخص شد که NAO شدید (شیب AH-IL بالاتر از نرمال) ، در زمستان با افزایش بارش و کاهش دما در اغلب مناطق کشور همراه است. بررسی ها در مورد NAO ضعیف، عکس الگوهای بالا را نشان می دهد.

برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

انجام پژوهش های مرتبط با تغییر اقلیم برای آمادگی هر چه بیشتر جهت مقابله و نیز کاهش هزینه های خسارت بار ناشی از این تغییر بسیار ضروری می باشد. در ایران، روش های محاسباتی مربوط به پیدا نمودن آثار تغییر اقلیم در سری های زمانی به ندرت مورد توجه قرار گرفته است. علاوه بر این، منبع علمی که نشان دهد تغییر اقلیم احتمالی ایران با چه پدیده اقیانوسی- جوی بزرگ مقیاس در ارتباط است، پیدا نگردید. از روش های ناپارامتری من- ویتنی و مقادیر تجمعی به منظور برآورد سال تغییر یا نقطه تغییر در سری های زمانی بارش (سالانه، شش ماهه و فصلی) مناطق جنوب و جنوب غرب ایران برای دوره زمانی 1999-1951 استفاده گردید. نتایج به دست آمده بیانگر آن بود که نقطه عطف تغییر در روند بارش در نواحی مورد مطالعه، عموما معطوف به اواسط دهه 1970 می باشد. نشان داده شد که بارش سالانه بعد از سال 1975 در تمامی ایستگاه های مورد مطالعه در مقایسه با قبل از این سال افزایش یافته است. بیشترین مقدار افزایش بارش سالانه در ایستگاه های شبانکاره، بندرعباس و بندر لنگه و کمترین آن در ایستگاه های بوشهر و شوشتر ملاحظه شد. در مقیاس فصلی، با وجودی که مقدار بارش دو فصل سرد سال (پاییز و زمستان) به مقدار قابل توجهی افزایش یافته است، کاهش بارندگی فصول بهار و تابستان از خصوصیات قابل توجه این مطالعه بود. در مقیاس ماهانه، بارش ماه مارچ (اسفند- فروردین) بیشترین مقدار افزایش را نشان داد. نشان داده شد که نقطه تغییر در مشاهدات بارش و نیز در سری زمانی شاخص نوسانات جنوبی هماهنگ می باشد. نتیجه گیری شد که پدیده النینیو- نوسانات جنوبی بر تغییرات اقلیمی ایران موثر است بطوری که افزایش شدت و تواتر پدیده النینیو (دوره گرم) با روند افزایشی بارش فصول سرد مناطق جنوب مرکزی و جنوب غربی ایران در ارتباط می باشد.

افت و خیز دما کم وبیش تحت تأثیر دورپیوندها می باشد. هدف از این مطالعه بررسی نقش هم زمان دورپیوندهای نوسان اطلس شمالی و نوسان شمالگان با نوسانات شبه دوسالانه بر دمای فصل زمستان در ایران است. بدین منظور از داده های دمایی 100 ایستگاه هواشناسی در دوره آماری 2019-1988 استفاده شد. ضرایب همبستگی میان داده های دورپیوندی QBO، NAO و AO با دمای ماهانه محاسبه شد. سپس حالات ممکن برای رخداد هم زمان الگوهای دورپیوند تعیین شد و بی هنجاری دمایی برای حالات تعیین شده با ترسیم نمودار و نقشه در محیط GIS تحلیل شد. نتایج نشان داد که ارتباط معکوس و معنی داری بین فازهای مثبت نوسانات شبه دوسالانه با دمای ماه فوریه در اغلب مناطق شمالی و غربی وجود دارد بطوریکه بیشترین ضریب همبستگی در ایستگاه ایلام به مقدار 81/0- محاسبه گردید. همچنین ارتباط معکوس و معنی داری بین دورپیوندهای NAO و به ویژه AO با دمای نیمه شمالی و غربی بخصوص در ماه های ژانویه و فوریه مشاهده گردید. هم زمانی رخداد فازهای منفی (مثبت) NAO و AO با فازهای منفی (مثبت) QBO موجب وقوع دمای بیشتر از نرمال (نرمال و کمتر از نرمال) در نیمه غربی (شرقی) می شود. بطوریکه گرم ترین زمستان های دوره ی آماری در هنگام رخداد هم زمان فازهای منفی NAO، AO و QBO اتفاق افتاده است. از طرفی رخداد هم زمان فازهای خنثای QBO با فازهای مثبت NAO و AO موجب وقوع دمای نرمال و کمتر از نرمال در اغلب مناطق به جز بخش های جنوبی و جنوب شرقی می شود در صورتیکه بر خلاف این حالت، هم زمانی فازهای خنثای QBO با فازهای منفی NAO و AO موجب عدم رخداد ناهنجاری شدید دمایی شده و احتمال وقوع دمای بیشتر از نرمال با شدت بالا بعید به نظر می رسد.

در این پژوهش برای واکاوی نقش نوسان شمالگان در فراوانی روزهای همراه با رخداد بارش در ایران از داده های روزانة بارش GPCC، داده های روزانة نوسان شمالگان از مرکز پیش بینی آب و هوایی نوا و داده های ارتفاع ژئوپتانسیل 700 هکتوپاسکال از پایگاه داده های مرکز ملی پیش بینی محیطی-مرکز ملی پژوهش های جوی طی بازة زمانی 1367-1391 استفاده شد. نخست، برای بررسی نقش نوسان شمالگان بر روی فراوانی رخداد بارش، از آمارة خی دو و سپس از آزمون همبستگی تأخیری برای یافتن بیشترین همبستگی میان این دو پارامتر استفاده شد. با استفاده از تأخیر زمانی، فراوانی روزهای همراه بارش از آبان تا اردیبهشت هنگام برقراری نمایة مثبت و منفی نوسان شمالگان بررسی شد. نتایج نشان داد که احتمال رخداد بارش هنگام نمایة مثبت شمالگان بیشترین است. نقشه های میانگین ارتفاع تراز 700 هکتوپاسکال هنگام برقراری نمایة مثبت شمالگان نشان می دهد که شیو شدید فشار در شرق اقیانوس اطلس حاصل کاهش شدید فشار کم فشار قطبی و افزایش گسترة نصف النهاری پُرفشار جنب حاره در حوالی نصف النهار گرینویچ به طرف عرض های بالاتر سبب می شود تا ناوة کم عمقی بر روی شرق دریای مدیترانه به وجود آید که همراه جریانات شمال سو شرایط پویشی برای ایجاد سامانة کم فشار شرق دریای مدیترانه به وجود می آورد.